Bo jak nie list to co? Zamiast wprowadzenia słów kilka o sztuce pisania listów

Aczkolwiek listy należą do najstarszych form komunikacji pisanej, to trochę kontrowersyjne pytanie, jeśli chodzi o Pismo Święte, bo księgi Starego Testamentu o ile zawierają listy, to jednak nie zostały ujęte w formie listu. Wykorzystanie tego gatunku literackiego, rozpowszechnionego w kręgu kultury hellenistycznej dla celów religijnych, zawdzięczamy działalności św. Pawła, którego potem będą naśladować wcześni pisarze chrześcijańscy. Paweł używał listu, aby mieć kontakt z poszczególnymi wspólnotami. Zaznaczmy, że listy pisane przez Pawła i Ojców Kościoła były o wiele obszerniejsze niż standardowa korespondencja starożytnej Grecji. Zarówno Paweł, jak inni autorzy nowotestamentalnych listów, dodajmy jeszcze Ojców Kościoła, w listach przekazywali nauczanie, stąd listy chrześcijańskie bardziej podobne są do filozoficznych listów dydaktycznych niż do zwykłych listów.

Powyższe rozumienie gatunku literackiego list u autorów nowotestamentalnych umożliwiło G.A. Deissmanowi na wprowadzenie rozróżnienia pomiędzy listy i epistoły. Według tego autora list antyczny występował głównie jako list prywatny, ale mógł być pisany jako traktat w formie epistoły. W mowie potocznej możemy te dwa pojęcia – list i epistoła – potraktować jako synonimy, jednak już na płaszczyźnie badań nad historycznym rozwojem tekstu między tymi terminami istnieją konkretne różnice.

Według Deissmana list jest pozbawiony cech literackich, służy do porozumiewania się osób, które są od siebie oddzielonei i żyją w pewnej odległości od siebie. List można porównać do umowy zawieranej między kontrahentami, czy sporządzonego testamentu. W swojej najgłębszej istocie listy posiadały intymny i osobisty charakter. Można powiedzieć, że listy są rozmową na odległość, ale o wiele bardziej należałoby powiedzieć, że są dialogiem wewnętrznym. Aczkolwiek listy były pisane w przeróżnej formie, to jednak zawsze przeznaczone tylko dla osoby, czy osób, do których były adresowane, a nie dla szerokiej publiczności, czy do publicznego ogłaszania. Zazwyczaj listy były pisane ad hoc w celu zrealizowania doraźnego celu, stąd ich styl, charakter i forma były swobodne, przepojone atmosferą bliskości i szczerości, jakby były rozmową. Listy dają czytelnikowi możliwość uchwycić pewne migawki wydarzeń historycznych, czy informacji jakie pragnął przekazać autor, ale to jest wszystko trudne do zrozumienia, gdyż pomijają wiele informacji, które znane są obu stronom korespondencji. Nie zmienia tego także fakt, że istniały też listy oficjalne, skierowane do bądź do jednej lub do grupy osób. Takie ujęcie pozwoliło Deissmanowi zaszeregować listy św. Pawła do tej grupy listów starożytnych pozbawionej cech artystycznych.

Poza listami św. Pawła w Nowym Testamencie istnieją jeszcze listy katolickie i List do Hebrajczyków, te zaś Deissman nazwał epistołami. Według Deissmana epistoła to list literacki, kunsztownie zbudowany utwór artystyczny w formie eseju. Przypomina tylko list w stylu. Oprócz formy nic go nie łączy z listem w potocznym rozumieniu. Treść przestaje być poufna i osobista a przeznaczona dla szerokiego spektrum czytelników. Twórca epistoły nie może założyć z góry, że adresaci znają wszystkie informacje, stąd myśl musi być przedstawiona w całości od początku do końca z najdrobniejszymi szczegółami. Eseista tworząc epistołę postawił sobie za cel, że zaciekawi ludzi konkretnym problemem, jednocześnie mając świadomość, że pisze do ogólnego odbiorcy, zaś czytelnik nie musi znać autora, choć może się go domyślać, lub autorstwo może zostać potwierdzone podpisem. Egzegeci idący za myślą Deissmana podają, że w starożytności istniały listy literackie i jako przykład podają listy Seneki Ad Lucilium epistulae Morales, czy List Arysteusza.

Patrząc na podział zaproponowany przez Deissmana, nie sposób nie przywołać słów świętego Pawła, które napisał do Koryntian: choć bowiem niewprawny w słowie, to jednak nie jestem pozbawiony wiedzy (2 Kor 11,6), bowiem rodzi się pytanie, czy rzeczywiście Paweł nie dbał o staranną formę literacką i siłę argumentów, które służyłyby komunikacji i pozyskaniu i zaciekawieniu osobą Chrystusa jak największej liczby czytelników. Z całą pewnością możemy powiedzieć, że listy były skierowane do konkretnych adresatów i zastępowały osobisty kontakt i rozmowy, to jednak nie brakowało w nich kunsztu literackiego. Dyskusja jednak nie może się tutaj zakończyć, gdyż do dziś nie ma zgody wśród uczonych badających gatunek literacki listów starożytnych co do klasyfikacji ich podgatunków. Tutaj zatrzymujemy nasze analizy, żeby w kolejnej części zastanowić się nad budową starożytnych listów.

 

 

Wykorzystana bibliografia:

Czerski J., Literatura epistolarna Nowego Testamentu (OBT 132: Opole 2013).

Czerski J., Metody interpretacji NT (OBT 126; Opole 2012).

Deissman G.A., Licht vom Osten (Tübingen 1908).

Fitzmyer J.A., „Wprowadzenie do listów Nowego Testamentu”, Katolicki Komentarz Biblijny (red. R.E Brown – J.A. Fitzmyer – R.E. Murphy)(Warszawa 2001) 1251-1256.

Gołębiewski M., „Źródła teologii pawłowej: żydowskie czy hellenistyczne?”, WPT 16/2 (2008) 7-14.

Hurd J.C., „Listy w Nowym Testamencie” Międzynarodowy Komentarz do Pisma Świętego (red. W.R. Farmer)(Warszawa 2000) 1405-1410.

Jezierska E.J., Życie wierzącego w myśli św. Pawła (Wrocław 20082)

Klauck H.J., Die antike Briefliteratur und das Neue Testament (UTB 2022; Paderborn-München-Wien-Zürich 1998) 71-83.

Langkammer H., Metodologia Nowego Testamentu (Opole 1991).

Luck G., „Brief und Epistel in der Antike“, Das Altertum 7(1961) 77-84.

Paciorek A., Paweł Apostoł – Pisma I (Academica 28; Tarnów 1995)

Schmithals W., Die Briefe des Paulus in ihrer ursprünglichen Form (Zürich 1984).

Szymik S., „List”, EK X, 1152-1153.

 

Photo, Flickr, Common Creative:https://www.flickr.com/photos/calliope/

Podobne wpisy: