Kiedy miało miejsce wyjście z Egiptu?

Kilka tygodni temu świat obiegła wiadomość na temat odnalezienia w slumsach Kairu posągu jednego ze starożytnych faraonów. Dziennikarze szybko podłapali nieoficjalne, wstępne, nieśmiałe oraz niewiążące identyfikacje wyrażone przez archeologów i ogłosili odnalezienie statuy faraona, który władał w czasach wyjścia Hebrajczyków z Egiptu. Czasami dodawano „małym druczkiem”, że jest to tylko jedna z hipotez odnośnie do identyfikacji faraona z Księgi Wyjścia z Ramzesem II, ale sensacja dziennikarska rządzi się swoimi prawami. Teraz spójrzmy na ten temat z szerszej perspektywy. W dzisiejszym artykule spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, na jakim etapie historii starożytnego Egiptu można umiejscowić pobyt Izraela w Egipcie oraz exodus opisany w Księdze Wyjścia.

Historia Egiptu bazuje na kilku założeniach dotyczących datacji, jednak dyskusje na ich temat nie są dla nas aż tak istotne, posłużymy się więc datowaniem najczęściej stosowanym przez egiptologów. Wraz z osiedleniem się nad deltą Nilu grup nomadów, które przyjęły rolniczy tryb życia mówi się o okresie predynastycznym datowanym na ok. 5500-3500 przed Chr. Wraz z rozwojem organizacji społecznej wyłaniają się osoby wodzów identyfikowanych po bardziej okazałych grobowcach. Mówi się wtedy o okresie protodynastycznym (3350-3150 przed Chr.). Gdy założona została pierwsza dynastia faraonów i zjednoczono Górny oraz Dolny Egipt rozpoczyna się nowy etap dziejów – okres wczesnodynastyczny (3150-2685 przed Chr.). Osobą stojącą za tymi wydarzeniami jest faraon Menesa. Wtedy wykształciły się też wierzenia Egipcjan oraz pismo hieroglificzne.

Kolejnym okresem w dziejach Egiptu jest tzw. Stare Państwo (2685-2181 przed Chr.). Zapisało się ono w dziejach poprzez swoje monumentalne budowle: piramidy i świątynie. To właśnie z tego okresu pochodzi najbardziej znana piramida, której budowniczym był Kufu, znany szerzej pod greckim wariantem swojego imienia – Cheops. Był to okres silnej władzy faraonów, którzy mieli podporządkowane sobie całe życie państwa.

Obrazek 1. Faraon Khufu (Cheops) https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/59/Khufu.JPG

Pozycja faraonów ulega osłabieniu w późniejszych latach i następuje decentralizacja władzy, prowadząca do rozpadu państwa. Mówimy wtedy o Pierwszym Okresie Przejściowym (2181-2133 przed Chr.). Obok politycznego kryzysu obserwuje się kryzys kulturowy, najazdy ludów azjatyckich, a także stagnację w sztuce i literaturze.

Ponowne zjednoczenie Egiptu przez faraona Mentuhotepa II rozpoczyna kolejną kartę dziejów – tzw. Średnie Państwo (2133-1786 przed Chr.). Jest to okres największego rozkwitu Egiptu, gdyż w tym okresie podbito Nubię, a dla utrzymania kopalni kamieni szlachetnych na Synaju ustawiono tam posterunki wojskowe. Rozpoczęto także wyprawy wojenne do Azji Mniejszej. Zaniosły one silne wpływy kulturowe i polityczne Egipcjan w tamte regiony. Podboje miały jednak przede wszystkim charakter ekonomiczny. Pozwalano na napływ taniej siły roboczej z Azji, co zaowocowało tzw. Drugim Okresem Przejściowym (1786-1567 przed Chr.). Wtedy ponownie następuje rozbicie dzielnicowe oraz zmierzch kulturalny. Władzę przejmują Hyksosi – lud o pochodzeniu azjatyckim. Podbili oni większość terytorium Dolnego Egiptu i wybudowali swoją stolicę w Awaris. Dla ujarzmienia Egiptu obsadzali stanowiska urzędnicze swoimi zaufanymi ludźmi, przez co mieli pewność lojalności administracji państwowej.

Wraz ze zjednoczeniem Egiptu nastąpił etap tzw. Nowego Państwa (1550-1070 przed Chr.). W tym czasie ma miejsce apogeum potęgi Egiptu na arenie międzynarodowej. Podjęto także liczne spektakularne przedsięwzięcia budowlane, jak chociażby kompleks świątynno-grobowcowy w Deir al-Bahri oraz Dolina Królów. Wtedy też – za sprawą Amenhotepa IV – centrum kulturalnym oraz religijnym stały się Teby, faraon stał się kapłanem swojej religii. Można także obserwować liczne dążenia do wyrugowania kultów innych bóstw, przez co niektórzy widzą w tym czasie zalążki monoteizmu. Liczne budowle osłabiły kasę państwa, przez co zagrożenie ze strony tzw. Ludów Morza zostało odparte „ostatkiem sił”.

Obrazek 2. Kompleks świątynny w Deir- al Bahri.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/67/Alig_Deir_el_Bahari_314.jpg

Po śmierci Ramzesa III, państwo egipskie znowu popada w ruinę, rozpoczyna się Trzeci Okres Przejściowy (1085-664 przed Chr.). Tak jak poprzednio, Egipt ulega rozbiciu politycznemu, władzę sprawują dynastie libijskie. Na południu, wokół ośrodka świątynnego w Tebach wyrosło mocne, niezależne państwo rządzone przez kapłanów Amona. Kres jego istnieniu kładą Asyryjczycy.

Psametych I na nowo jednoczy Egipt i wyznacza to kolejną erę w dziejach Egiptu – Okres Późny (664-332 przed Chr.). Państwo nie odzyskało nigdy jednak swojej dawnej świetności i jego wyprawy militarne nie są już tak udane jak w poprzednich wiekach, przez co np. w latach 525-404 przed Chr. Egipt dostaje się pod władzę Achmenidów. W 404 r. przed Chr. udaje się wypędzić obcego najeźdźcę, ale w 343 r. kres niezależnemu i silnemu państwu egipskiemu kładzie najazd Persów. Dodatkowo, po jedenastu latach nad Nilem pojawia się nowy władca – Aleksander Wielki, który przejmuje władzę bez walki.

Wraz z nadejściem Aleksandra Wielkiego rozpoczyna się epoka grecka (332-30 przed Chr.). Choć w tym czasie dochodziło do wielu buntów i powstań, władcy troszczyli się o Egipt. To właśnie wtedy Aleksandria staje się jednym z czołowych miast świata antycznego, rozpoczęto odbudowy świątyń zniszczonych w poprzednich wiekach i podźwignięto Egipt ekonomicznie.

Wraz z ekspansją Cesarstwa Rzymskiego, jego wpływy docierają także nad Dolinę Nilu. Egipt targany rewoltami nie jest w stanie się bronić przed aneksją i włączeniem w ramy cesarstwa, rozpoczyna się tzw. okres rzymski (30 przed Chr. – 395 po Chr.). Cezarowie troszczą się jednak o Egipt, podobnie jak Grecy, gdyż była to prowincja ważna z powodów ekonomicznych.

Za symboliczną datę końca historii państwa Egiptu przyjmuje się rok 395 – rok podziału cesarstwa rzymskiego na dwie części. Dodatkowo, warto wspomnieć, że najmłodsza inskrypcja hieroglificzna zachowana do naszych czasów pochodzi z roku 394, co staje się symbolicznym wyrazem końca epoki. Egipt dostaje się do sfery wpływów Bizancjum jako państwo chrześcijańskie mające już niewiele z kulturą i religią poprzednich dziesiątek wieków.

Obrazek 3. Przykładowa inskrypcja hieroglificzna ze świątyni w Luksorze.

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/49/LuxorTemple03.jpg

Kiedy zatem można umiejscowić w tej chronologii wydarzenia opisane w Księdze Rodzaju oraz w Księdze Wyjścia?

Moment, w którym ważną rolę w państwie egipskim obejmuje Józef, a jego rodzina jest przyjęta z honorami w krainie Goszen można utożsamić z drugim okresem przejściowym (1786-1567 przed Chr.). Koreluje to ze staraniami Hyksosów, by państwo egipskie pozostawało w rękach nie-Egipcjan. Sytuacja, która ma miejsce po śmierci Józefa, gdy nowy władca nie ma względu na zasługi Józefa, przypomina żywo wrogie nastroje, które towarzyszyły Egipcjanom po wypędzeniu Hyksosów w okresie Nowego Państwa (1550-1070 przed Chr.). Po odzyskaniu siły, na nowo starano się o przywrócenie Egipcjanom władzy administracyjnej, przez co wszyscy przybysze zostali zaprzężeni do pracy niewolniczej.

Dane biblijne nie pozwalają jednak na dokładniejsze informacje, w tym odczytanie imienia faraona. Uczeni wysuwają jedynie hipotezy: jednym z pretendentów do miana faraona z Księgi Wyjścia jest Ramzes II. Sytuację, w której Izraelici podbijają Kanaan, można ponadto połączyć chronologicznie z najazdem tzw. Ludów Morza, gdy wpływy egipskie w Palestynie znacznie osłabły. Byłby to zatem mniej więcej przełom XIII/XII w. przed Chr.

Co jednak z naszym niedawnym sensacyjnym odkryciem? Dokładniejsze badania posągu odkrytego w slumsach Kairu, przyczyniły się do odczytania inskrypcji jednego z imion, które wskazało na faraona Psametycha I, pierwszego władcy z Okresu Późnego. Potwierdziły to także badania techniki wykonania rzeźby. Jeżeli te identyfikacje będą potwierdzone ostatecznie, będzie to największa zachowana do naszych czasów figura faraona pochodząca z czasów Okresu Późnego. Jednak tego sprostowania nie usłyszymy najprawdopodobniej w telewizji…

Podobne wpisy: