Przekopując Wzgórze Kopru, czyli kilka słów o Ugarit

 

Archeologia jest bardzo poważną nauką, ale czasem pomagają jej tzw. przypadki. Korzystają na tym nie tylko historycy, ale także paleontolodzy, a także teologowie i bibliści. Może słyszałeś, jak odkryto zwoje z Qumran? Jeden z Beduinów przeszukiwał jaskinie niedaleko Morza Martwego i do dziur w ścianach skalnych wrzucał kamienie, mając nadzieję, że odkryje coś, co można sprzedać za dobrą cenę w antykwariacie. Gdy po kolejnym wrzuceniu kamienia usłyszał dźwięk tłukącego się glinianego dzbanka, postanowił bliżej zbadać to miejsce. Tam odkrył mnóstwo glinianych naczyń, a w nich – kawałki papirusu, które zmieniły wiele w biblistyce XX w. Ale o tym innym razem. Dziś wybierzemy się trochę na północ, na terytorium współczesnej Syrii.

Pewnego dnia w 1928 r., jeden z syryjskich wieśniaków orał pole. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie fakt, że jego pług natrafił na duży kawałek kamienia. W tym też nie byłoby nic niezwykłego, gdyby nie to, że tym kawałkiem kamienia był fragment nagrobka. Sprawa nabrała jeszcze więcej rumieńców, gdy okazało się, że ten nagrobek ma ponad 3 tysiące lat. Rzecz miała miejsce w pobliżu zatoki Minet el-Beida. Wezwani archeolodzy stwierdzili, że rolnik odkrył starożytną nekropolię. Najstarsze szczątki pochodziły nawet z okresu ok. 6 tys. lat przed Chr. Jednak Większość ciał została tam złożona między XV a XII w. przed Chr. Uczeni „poszli za ciosem” i zaczęli przeszukiwać pobliskie wzgórze, nazywane przez miejscowych Tell Ras Szamra, co po arabsku oznacza „Wzgórze Kopru”. To, co tam znaleźli, nikomu nie śniło się nawet po nocach, a żaden z archeologów, nie wierzył, że uczestniczy w czymś, co rzuci tak cenne światło na naszą wiedzę o starożytnym Kanaanie.

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ugarit_mapa.jpg

Wykopaliska w Ras Szamra potwierdziły istnienie w tym miejscu starożytnego, ogromnego kompleksu pałacowego złożonego z około dziewięćdziesięciu pomieszczeń, rozmieszczonych wokół osiemnastu dziedzińców, a także wielu siedzib o przeznaczeniu prywatnym. Szybko stało się oczywiste, że w tym miejscu istniało państwo-miasto, które było siedzibą potężnej dynastii. To jednak był dopiero początek znalezisk. Na szczycie wzgórza znaleziono dwie świątynie: jedną poświęconą Baalowi, oraz drugą – przeznaczoną do kultu Dagona, miejscowego boga płodności i pszenicy.

Znamy tych bogów z Biblii. Pierwszy z nich – Baal – wspominany w Piśmie Świętym kilkaset razy był przedstawiany przez autorów natchnionych jako ciągłe zagrożenie dla monoteizmu izraelskiego. Z jego kultem wojował zaciekle np. Eliasz (zob. pojedynek z prorokami Baala 1 Krl 18,20-40). Drugi z nich – Dagon – pojawia się w Biblii rzadziej niż poprzedni, ale informacje o nim są równie ciekawe. Pierwsza sytuacja, w której czytelnik spotyka Dagona, to scena śmierci Samsona (Sdz 16,22-31). Upokorzony bohater jest przykuty do filarów budowli, gdzie Filistyni ucztują z okazji ujarzmienia swojego wroga. Ślepy i pozbawiony włosów sędzia modli się do Boga o przywrócenie sił jeszcze na jedną chwilę i zostaje wysłuchany. Zyskując nadludzką siłę rozsuwa dwie kolumny i przez to niszczy budowlę – świątynię Dagona – przez co giną wszyscy władcy Filistynów oraz lud zgromadzony na uroczystości. Druga wzmianka o Dagonie pochodzi z czasów proroka Samuela, a dokładniej – jego młodości. Po porażce Izraelitów z Filistynami, stracili oni swoją największą świętość, Arkę Przymierza (1 Sm 5,1-5):

Tymczasem Filistyni zabrawszy Arkę Bożą zanieśli ją z Eben-Haezer do Aszdodu. Wzięli następnie Filistyni Arkę Bożą i wnieśli do świątyni Dagona i ustawili przed Dagonem. Gdy wczesnym rankiem mieszkańcy Aszdodu wstali i weszli do świątyni Dagona, spostrzegli, że oto Dagon leżał twarzą do ziemi przed Arką Pańską. Podniósłszy Dagona znów ustawili go na jego miejscu. Ale gdy następnego dnia wstali wczesnym rankiem, zauważyli, że Dagon znów leży twarzą do ziemi przed Arką Pańską, a głowa Dagona i dwie dłonie rąk są odcięte na progu, na swoim miejscu pozostał jedynie tułów Dagona. Dlatego właśnie kapłani Dagona i wszyscy wstępujący do domu Dagona nie depczą progu Dagona w Aszdodzie do dnia dzisiejszego.

Największym skarbem Ugarit nie są jednak świątynie Baala i Dagona, ale – zbiory glinianych tabliczek. W mieście odkryto bibliotekę pałacową oraz świątynną, a także – co jest unikatem na skalę światową, jeżeli chodzi o ten okres – dwie prywatne biblioteki. Odkryte tam gliniane tabliczki zawierały teksty zapisane w siedmiu językach: egipskim, sumeryjskim, huryckim, akadyjskim i jeszcze jednym, którego w tamtych czasach nie znano. Z czasem rozszyfrowano nieznane pismo klinowe i zidentyfikowano je jako język semicki, który na cześć nowo odkrytego miejsca nazwano językiem ugaryckim.

Przykładowy tekst w języku ugaryckim – lista zawierająca imiona bogów.

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:List_of_Ugarit_gods_AO29393_mp3h8910.jpg

Co znajdowało się w odkrytych tekstach? Bez przesady można powiedzieć, że wszystko. Dzięki temu świat państwa-miasta Ugarit stał się dla nas bardzo bliski. Znaleziono teksty z zakresu prawa, które potwierdziły istnienie w kręgu kultur kananejskich takich zwyczajów jak przyznawanie najstarszemu synowi większej części majątku ojca, a także – zwyczaj lewiratu. Wśród prawnych tekstów z Ugarit znaleziono także obowiązek wykupywania pierworodnego syna, nieznany wcześniej znikąd poza Izraelem. Niemniej ciekawe teksty dotyczyły zagadnień dyplomatycznych, prezentując stosunki między władcami ówczesnego świata. Ponadto, tabliczki poruszały wiele spraw życia codziennego, jak np. towary wpływające na dwór królewski i ile płacono za zakupy (KTU 4.338: 10-18):

Pięćset i czterdzieści [sykli]  srebra za statki, które wpłynęły do Ugarit dla króla Byblos; i pięćdziesiąt [sykli] srebra otrzymał król Byblos za swoje nadpalone żagle. Srebro jest ceną kupna za nie [statki].

Oprócz tekstów administracyjnych i prawnych, znaleziono także teksty szkolne. Ale największą uwagę otrzymały teksty religijne, a zwłaszcza mitologiczne. Wśród nich należy wspomnieć cykl o Baalu, a także historię o legendarnym herosie Kerecie.

Figurka Baala odnaleziona w Ugarit.

https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baal_Ugarit_Louvre_AO17330.jpg

Na koniec warto wspomnieć o jednej postaci wzmiankowanej w Biblii, która zyskała nową twarz dzięki tekstom z Ugarit. Księga Ezechiela trzykrotnie wspomina postać Daniela (Ez 14,14.20; 28,3). Jednak tekst Hebrajski de facto mówi o Danelu (bez „i”). Nasze pierwsze skojarzenie biegnie ku głównemu bohaterowi Księgi Daniela. Jednak ten – zgodnie z tekstem tej księgi – działał w czasie niewoli babilońskiej. Księga Ezechiela umieszcza jednak tę postać między Noem a Hiobem, czyli dużo wcześniej. To pozwala przypuszczać, że postać Danela krążyła w kulturach ówczesnego Kanaanu jako swoistego rodzaju super-bohater, który został także wspomniany w Biblii.

Choć najważniejsze teksty z Ugarit zostały już odkryte, ich analiza trwa do dzisiaj. Powstają całe serie wydawnicze poświęcone interpretacji tych starożytnych tekstów. Wśród najważniejszych współczesnych znawców tematyki Ugarit należą G. del Olmo Lete, czy M. Rowe, a wśród polskich uczonych ks. prof. A. Tronina. Tym artykułem chcę podziękować mu za wprowadzenie oraz zafascynowanie mnie i wielu innych studentów biblistyki na KUL pięknem świata starożytnych języków semickich oraz za przybliżenie nam fascynującego świata Ugarit i jego tekstów.

Wszystkich zainteresowanych zapraszam do galerii zdjęć zrobionych na miejscu wykopalisk: http://www.pbase.com/dosseman_syria/ugarit

Podobne wpisy:

  • Agata

    Cudowne są te wpisy Wokół Biblii. Dziękuję. Marzeniem moim jest by móc czytać Biblie w oryginale, żeby tekst był jak najmniej skażony.