Skomplikowana układanka, czyli o kanonie ksiąg Starego Testament

W dzisiejszym artykule chciałbym abyśmy przyjrzeli się kanonowi ksiąg, które wchodzą w skład Starego Testamentu,  używanego w Kościele Katolickim. Zobaczymy zatem strukturę i miejsce poszczególnych ksiąg jakie zajmują w księgozbiorze Pisma Świętego. Stary Testament, którego używamy i mamy do niego dostęp na co dzień, składa się z 46 ksiąg. Jak widać jest to spory zbiór, który został ułożony według odpowiedniej kolejności. Trzeba dodać, że ta kolejność nie jest przypadkowa i ma swoje określone znaczenie. Wiadomą rzeczą jest również, że nasz katolicki Stary Testament wyrasta z tradycji żydowskiej, zarówno tej palestyńskiej, gdzie uformował się kanon Biblii Hebrajskiej, jak i tej aleksandryjskiej, gdzie powstało tłumaczenie greckie zwane Septuagintą. Zechcemy zatem przyjrzeć się najpierw żydowskiemu kanonowi ksiąg świętych, za którym poszły kościoły protestanckie, aby następnie ukazać katolicki układ Starego Testamentu.

Ostatecznie kanon żydowski został ustalony na słynnym synodzie w Jamnii w 90 roku po Chrystusie, gdzie wspólnota żydowska wypracowała kryteria włączania danych ksiąg do kanonu ksiąg świętych. Podano wówczas trzy istotne kryteria: tę księgę uważano za świętą, która została napisana w języku hebrajskim (jedyny język, w którym Pan Bóg objawił wielkie rzeczy związane ze zbawieniem człowieka); została napisana na terenie Palestyny i nie jest sprzeczna z nauczaniem zawartym w Pięcioksięgu. Stąd też, kiedy przyjrzymy się kanonowi ksiąg świętych w Biblii Hebrajskiej to zobaczymy, że cały księgozbiór jest podzielony na trzy główne części: TORA (תורה), NEVIM (נביאים) i KETUVIM (כתובים), czyli Prawo, Prorocy i Pisma.

Pierwsza część tzw. TORA, co dosłownie oznacza w języku hebrajskim Prawo, nazywana jest przez Żydów również “Prawem Pańskim” lub “ Prawem Mojżeszowym”. Jest ona „Koroną” Pisma Świętego, w których Bóg w sposób szczególny wyznacza właściwy kierunek dla narodu wybranego. Ta pierwsza część zawiera pięć ksiąg: בראשית („Początek” – Księga Rodzaju), שמות ואלה („Oto Imiona” – Ksiega Wyjścia), משהאל־ ויקרא („I wezwał [Jahwe] Mojżesza” – Księga Kapłańska), במדבר („Na pustyni” – Księga Liczb) הדברים אלה („Tymi Słowami” – Księga Powtórzonego Prawa).

Następny zbiór to NEVIM, co dosłownie oznacza Prorocy. Biblia Hebrajska a za nią również Biblia Protestancka dzieli ten zbiór na dwie główne części: Proroków wcześniejszych i późniejszych. Do tej pierwszej podgrupy należą następujące księgi: Jozuego, Sędziów, Samuela (1 i 2 Samuela połączone w jedną księgę) oraz Królowie (1 i 2 połączone w jedną całość). W skład proroków późniejszych wchodzą następujące księgi: Izajasza, Jeremiasza, Ezechiela, oraz dwunastu proroków: Ozeasza, Joela, Abdiasza, Jonasza, Micheasza, Nahuma, Habakuka, Sofoniasza, Aggeusza, Zachariasza, Malachiasza.

Ostatnim zbiorem Biblii Hebrajskiej są tzw. KETUVIM, Pisma, w skład których wchodzą następujące księgi: Psalmy nazwane po hebrajsku Pochwałami תהלים, Hioba, Przysłów, Rut, Pieśni nad Pieśniami, Koheleta (zwana także Eklezjastesa) Lamentacje, Estery, Daniela, Ezdrasza-Nehemiasza, Kroniki (Pięć ostatnich ksiąg jest znana pod nazwą „Pięć Zwojów” (מגלות Megillot), ponieważ były czytane podczas świąt żydowskich). Z przedstawionego tutaj kanonu żydowskiego jasno wynika, że tutaj brakuje kilku ksiąg, które możemy odnaleźć w Biblii katolickiej. Zauważymy, że brakuje tutaj następujących księg: Tobiasza, Judyty, 1 i 2 Machabejska, Barucha, Syracha, Mądrości, część Księgi Estery i Daniela. Od razu winno zrodzić się w nas pytanie – dlaczego tak się  stało? Co jest powodem tego opuszczenia tak barwnych i niesamowitych w treść ksiąg? Powodem tego braku jest wspomniany wyżej synod w Jamnii, który odrzucił wszystkie księgi nie napisane w języku hebrajskim. W I wieku po Chrystusie te brakujące księgi znane były jedynie w języku greckim, jako spuścizna Septuaginty (LXX), czyli tłumaczenia siedemdziesięciu. W II wieku przed Chrystusem w diasporze egipskiej w Aleksandrii większość żydów nie mówiła ani po hebrajsku, ani po aramejsku, a językiem codziennego użytku stała się greka. Stąd też Żydzi tam mieszkający wpadli na pomysł przetłumaczenia tekstów pisanych po hebrajsku na język grecki. Miało to ułatwić poznawanie tekstów świętych odczytywanych co szabat w tamtejszych synagogach. Tak zatem powstała Septauaginta. Ciekawą rzeczą jest fakt, iż zawiera ona w sobie także te księgi, które zostały odrzucone na synodzie w Jamnii w 90 roku po Chrystusie. Jest zatem rzeczą oczywistą, że wspólnota mieszkająca w Aleksandrii w II wieku przed Chrystusem i tłumacząca teksty z języka hebrajskiego na grekę uznawała wszystkie księgi za święte. Co więcej na kartach Nowego Testamentu odnajdujemy fragment cytowane z tej właśnie księgi, która przez Jezusa i Tradycje Apostolska została uznana za natchnioną i świętą. Trzeba dodać, że w czasach Jezusa i w czasach apostolskich te odrzucone księgi funkcjonowały i były używane tylko w przekazie greckim. Ich oryginały hebrajskie już wtedy nie były znane. Tak naprawdę do V wieku po Chrystusie, do czasu uformowania się Talmudu, który stał się główną wykładnią wiary żydowskiej i punktem odniesienia, znajdujemy wiele dowodów w pismach rabinackich na odwoływanie się także do tych ksiąg deuterokanonicznych. W świetle odkryć z Qumran, gdzie znaleziono chociażby Księgę Syracha napisaną po hebrajsku, można by powiedzieć, odwołując się do kryteriów z Jamnii, że dzisiejszy kanon żydowski winien być zdecydowanie zrewidowany.

Kanon chrześcijański ksiąg Starego Testamentu kształtował się od II do V wieku po Chrystusie. Ostatecznie przyjął następujący kształt , tworząc cztery główne sekcje: Pięcioksiąg, Księgi Historyczne, Księgi Mądrościowe oraz Księgi Prorockie.

Jeśli chodzi o Pięcioksiąg to układ ksiąg jest taki sam jak w kanonie hebrajskim.

W skład ksiąg historycznych, opowiadających dzieje narodu wybranego, wchodzą następujące księgi poukładana w następującej kolejności: Jozuego, Sędziów, Rut, 1 i 2 Samuela, 1 i 2 Królewska, 1 i 2 Kronik, Ezdrasza, Nehemiasza, Tobiasza, Judyty, Estery oraz 1 i 2 Machabejska.

Księgi Mądrościowe, zwane również dydaktycznymi, mające na celu pouczyć czytelnika o sensie i celu jego życia, zawierają w sobie następujące teksty: Księga Hioba, Psalmów, Przysłów, Koheleta, Pieśni nad Pieśniami, Mądrości, Mądrości Syracha.

Ostatnią część Starego Testamentu stanowią Księgi Prorockie, które staja się przedmurzem i wstępem do ksiąg Nowego Testamentu. Osoba Jezusa staje się wypełnieniem obietnic danych prorokom co do osoby Mesjasza i Jego dzieła. Księgi Prorockie możemy podzielić na dwie części: Proroków Większych: Izajasz, Jeremiasz plus Lamentacje i Księga Barucha, Ezechiel, Daniel; oraz Proroków Mniejszych: Ozeasz, Joel, Amos, Abdiasz, Jonasz, Micheasz, Nahum, Habakuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zachariasz i Malachiasz.

Podobne wpisy: