Jak Żydzi czytali Biblię? Kilka słów o targumach, midraszach i peszerach

Jedną z najbardziej ekscytujących rzeczy związanych z interpretacją Biblii jest fakt, że każdy człowiek patrzy na ten sam tekst w różny sposób, każdy zwraca uwagę na coś innego. Dodatkowo, jeżeli weźmiemy pod uwagę różnice kulturowe w odbiorze tekstu świętego, rodzi się nam bardzo ciekawa mozaika sposobów interpretacji Pisma Świętego.

W dzisiejszym spotkaniu przyjrzymy się temu, w jaki sposób starożytni Żydzi interpretowali tekst natchniony. Pamiętajmy na początek, że niemal każda interpretacja biblijnego jest powodowana dwoma najważniejszymi wektorami: odczytaniem właściwego sensu zawartego w danym tekście biblijnym oraz odnalezieniem jego znaczenia dla mojego „tu i teraz”. Żydzi bardzo chętnie utrwalali to, w jaki sposób odczytywali teksty Starego Przymierza. Badając te dokumenty możemy wskazać na trzy główne gatunki tekstów interpretacyjnych: targumy, midrasze oraz peszery.

Na sam początek trzeba rozróżnić jednak wymienione wyżej gatunki od literatury rabinicznej, dla której tekst biblijny jest jedynie źródłem dla argumentacji. Z tego powodu spotkanie z Talmudem, Toseftą, Miszną i Gemarą będzie przedmiotem jednego z kolejnych artykułów.

Pierwszym ze sposobów odczytywania tekstu biblijnego są targumy. Słowo to (תרגום) pochodzi z języka aramejskiego i oznacza „tłumaczenie”. Jego charakterystycznymi cechami jest to, że z jednej strony posiada dużą dosłowność przy jednoczesnej skłonności do rozwijania, wyjaśniania i uzupełniania tekstu. Tradycyjnie, uważa się, że powstanie targumu opisane jest w Biblii, w Księdze Ezdrasza:

„Ezdrasz otworzył księgę na oczach całego ludu – znajdował się bowiem wyżej niż cały lud; a gdy ją otworzył, cały lud się podniósł. I Ezdrasz błogosławił Pana, wielkiego Boga, a cały lud z podniesieniem rąk swoich odpowiedział: «Amen! Amen!» Potem oddali pokłon i padli przed Panem na kolana, twarzą ku ziemi. A lewici: Jozue, Bani, Szerebiasz, Jamin, Akkub, Szabbetaj, Hodiasz, Maasejasz, Kelita, Azariasz, Jozabad, Chanan, Pelajasz objaśniali ludowi Prawo, podczas gdy lud pozostawał na miejscu: Czytano więc z tej księgi, księgi Prawa Bożego, dobitnie, z dodaniem objaśnienia, tak że lud rozumiał czytanie.” (Ezd 8,5-8)

Najbardziej znane targumy to: Targu Onkelosa (I/II w. po Chr.), Targum Jonatana (I/II w. po Chr.); Targum Pseudo-Jonatana (VII w. po Chr.), Targum Neofiti (powstały przed Chr., spisany w II w. po Chr.) oraz Targum Fragmentaryczny III. Ponadto w genizie kairskiej znaleziono 6 manuskryptów z VII/VIII w. po Chr. Zawierających targumy do różnych ksiąg biblijnych.

Kolejnym gatunkiem żydowskiej interpretacji tekstów natchnionych jest midrasz. Nazwa ta (מדרש) pochodzi od hebrajskiego rdzenia דרש i oznacza „poszukiwanie, badanie, dociekanie”. Skoncentrowane są one zazwyczaj na jedym konkretnym tekście biblijnym. Wyróżnia się dwa rodzaje midraszy: halachiczny, skoncentrowany wokół prawnych zagadnień Tory oraz hagadyczny, skupiony wokół zagadnień moralnych, etycznych. Charakterystyczną cechą midraszy jest obrazowy język oraz liczne dodatki do tego, co zawarte jest w tekście biblijnym.

Przyjrzyjmy się przykładowemu fragmentowi midraszu na temat Wieży Babel:

„Mimo, że ludzie planowali początkowo wybudować całe miasto, potem skupili się tylko na wzniesieniu wieży. (…) Bóg zapewnił im niebywałe powodzenie, aby nie mogli powiedzieć: ‚gdyby tylko pozwolił nam wybudować wieżę, moglibyśmy Go pokonać!’. Wkrótce wieża była tak ogromna, że wspinaczka na jej szczyt (…) zajmowała cały rok. Byli tak zapamiętali w swym wysiłku dokończenia budowy, że gdy cegła spadła i strzaskała się, wszyscy lamentowali: ‚Jakże trudno będzie ją zastąpić!; jednak gdy człowiek zginął w trakcie pracy, nikt nie zwracał na to uwagi”

Dzięki temu autor wyjaśnia, jaki jest największy grzech budowniczych wieży Babel: dla nich budowla stała się ważniejsza od ludzi. Człowiek, który jest uczyniony na podobieństwo Boga jest mniej wartościowy od przedmiotu wytworzonego w formie. Brak szacunku dla jednostki przejawia się w rozpaczy nad cegłą, ponieważ nie wiadomo, czym będzie można ją zastąpić.

Ostatni gatunek, peszer (פשר), jest charakterystyczny dla dokumentów z Qumran. Nazwa oznacza z języka aramejskiego „wyjaśnienie”, rzeczownik ten pojawia się często w tekście. Charakterystyczną cechą jest to, że cytuje się dosłownie tekst, a następnie daje się jego komentarz, poprzedzony stwierdzeniem: „wyjaśnienie tego [odnosi się] do…. Najbardziej znany i najlepiej zachowany tekst peszeru to Peszer do Księgi Habakuka (1 QpHab). Przykładowy fragment wygląda tak:

Spójrzcie na ludy wokoło, a patrzcie pełni zdumienia i trwogi: gdy; Ja dokonuje za dni waszych dzieła – nie dacie wiary, gdy wieść o nim przyjdzie. Oto powołam Chaldejczyków, lud dziki a gwałtowny, który przemierza ziemie rozległe, aby zagarnąć siedziby nie swoje (Ha 1,5). Wyjaśnienie tego [odnosi się] zdrajców będących z Człowiekiem Kłamstwa, którzy nie słuchali słów Nauczyciela Sprawiedliwości z ust Bożych, i do zdrajców nowego przymierza, którzy nie uwierzyli w przymierze Boże i znieważyli jego święte imię. I tak samo, wyjaśnienie tego [słowa odnosi się do] wszystkich zdrajców w dniach ostatecznych. Oni są sprzymierzonymi mocarzami, którzy nie wierzą, gdy słyszą o wszystkim, co ma spaść na ostatnie pokolenie, z ust kapłana, którego serce Bóg obdarzył rozumieniem, aby wyjaśniał wszystkie słowa jego sług, proroków, przez których przepowiedział wszystko, co ma spaść na jego lud i jego kraj. Gdyż oto ja ustanowię Chaldejczyków, naród srogi i porywczy. Wyjaśnienie tego [odnosi się do] Kittim, którzy są szybcy i mężni w walce i doprowadzają do zguby licznych. Cały świat dostanie się we władze Kittim. Wezmą w posiadanie liczne kraje, lecz nie uwierzą w ustawy Boże”.

Wspólnota z Qumran odczytywała tekst biblijny jako realizujący się tu i teraz, więc często odnosili wyjaśnienie czytanych fragmentów do tego, co działo się „na ich oczach”. Z tego też powodu odnosili realizację proroctwa Habakuka do Kittim, czyli Rzymian, najeżdżających i pustoszących Palestynę.

Dzięki temu wprowadzeniu łatwiej zrozumieć, skąd autorzy nowotestamentowi brali inspirację i gatunki literackie dla niektórych fragmentów swoich pism. Przykładowo, teksty zbliżone do midraszowego stylu można znaleźć u św. Pawła. Pojawia się to w opisie chrztu przebywających na pustyni (1 Kor 10,1-4) lub gdy wspomina o prześladowaniu Izaaka przez Izmaela (Ga 4,29). Przypowieści Jezusa często zawierają midraszowe elementy.

Myślę, że możemy uczyć się od starożytnych Żydów szukania spełnienia tekstu biblijnego w naszym życiu, wręcz „tu i teraz”. Obyśmy nigdy nie traktowali przesłania Słowa Bożego jako realizującego się „za siedmioma górami, za siedmioma lasami”!

Podobne wpisy: